Grazas ás fontes clásicas de época romana, sabemos que a comarca do Barbanza estaba habitada polo pobo dos Célticos, que se dividían en Prestamarcos (de antes do río Tambre) e Supertamarcos (despois do río Tambre). O nome deste pobo preservouse durante a época romana e a Alta Idade Media, ata o punto de que o arciprestado actual da comarca é Posmarcos de Abaixo. A nosa parroquia de Posmarcos é a única que preserva na súa toponimia o nome ancestral da Idade do Ferro.
O conxunto arqueolóxico de Neixón, formado por dous castros (Neixón Grande e Neixón Pequeno), é un dos xacementos máis estudados de Galicia. As escavacións revelaron unha longa secuencia de ocupación desde a Idade do Bronce ata o século VIII d.C. Esta península, hoxe musealizada, foi un importante nodo de intercambio co mundo mediterráneo durante a Idade do Ferro.
O castro de A Cidá, situado no concello de Ribeira, é un asentamento da Idade do Ferro con vestixios de estruturas circulares e un impresionante sistema defensivo. Desde o alto do castro gózanse vistas sobre a ría de Arousa. A súa ocupación é moi antiga, ao redor dos séculos VII e VI a.C., na primeira Idade do Ferro.
O castro de Baroña é un dos máis espectaculares de Galicia, situado nunha pequena península rochosa sobre o Atlántico. As súas murallas e vivenda circular recórtanse contra o mar, ofrecendo unha estampa inesquecible da cultura dos castros. Aínda que se descoñecen moitos datos das escavacións, a cara actual do castro corresponde ás reformas da última fase, ao final da Idade do Ferro. Como a maior parte dos castros do Barbanza, non continúan sendo habitados (cando menos como o facían ata o momento) na época romana.
A Croa de Posmarcos non é un sitio illado. Forma parte dunha densa rede de asentamentos fortificados que, durante a Idade do Ferro, ocupaban sistematicamente o macizo do Barbanza e a súa contorna. Esta península montañosa, encaixada entre as rías de Arousa e de Muros e Noia, concentra unha das maiores densidades de castros de toda Galicia, o que fala da importancia estratéxica e do dinamismo económico do territorio hai máis de dous mil anos.
Os castros que podes visitar na contorna permiten entender como funcionaba aquel mundo: o control visual entre uns e outros, a relación coa costa e os recursos mariños, as diferenzas entre asentamentos costeiros e interiores, a importancia do comercio atlántico. Cada un deles achega unha peza distinta do mesmo mosaico.
Estes tres castros —Neixón, A Cidá e Baroña— son só unha selección. O Barbanza e as súas comarcas lindeiras contan con decenas de asentamentos castrexos documentados, moitos deles aínda sen escavar, cada un cunha personalidade e unha cronoloxía propias. Visitalos en conxunto axuda a entender algo fundamental: os castros nunca existiron illados. Entre eles había relacións de veciñanza, de competencia, de parentesco e de intercambio, e os seus habitantes movíanse por uns camiños que hoxe apenas sabemos adiviñar.
Se queres profundar máis, a bibliografía académica sobre os castros galaicos é amplísima e segue medrando con cada nova campaña de escavación, e moitos destes sitios contan con puntos de información e paneis interpretativos nos seus propios accesos.
